Mâu thuẫn bắt đầu trong nhóm chat của lớp, trên một tài khoản phụ không ai biết chủ, bằng một tấm ảnh bị chỉnh sửa hay một đoạn tin nhắn bị cắt ghép. Đến khi hai nhóm học sinh chạm mặt nhau ở cổng trường, câu chuyện đã âm ỉ từ tối hôm trước.
Là người làm luật, điều tôi quan tâm không chỉ là ai sai. Câu hỏi khó hơn là những vụ việc như vậy thuộc trách nhiệm của ai, khi hành vi bắt đầu trên mạng lúc các em không còn ở trường, còn hậu quả lại rơi đúng vào giờ học.
Theo khảo sát của Bộ GD-ĐT cuối năm 2025, với hơn 1 triệu học sinh, giáo viên và cán bộ quản lý được khảo sát, 71,25% học sinh dùng internet hằng ngày, và trong nhóm dưới 13 tuổi có 78,5% dùng mạng xã hội chưa đúng quy định về độ tuổi
ảnh: Độc Lập
Học trò đang đi trước thầy cô trên chính sân chơi nguy hiểm nhất
Báo cáo mới nhất của Bộ GD-ĐT cho thấy một nghịch lý đáng suy nghĩ. Trong 6 tháng đầu năm 2026, số vụ bạo lực học đường giảm còn 294 vụ, tương đương mức giảm 20,5% so với năm 2025. Tuy vậy số học sinh bị tổn hại thể chất chỉ giảm 1,7%, số học sinh bị tổn hại tinh thần chỉ giảm 6,3%. Số vụ được thống kê giảm nhanh hơn nhiều so với số em thực sự bị tổn thương. Chính Bộ cũng thừa nhận việc phòng ngừa, phát hiện và xử lý còn khó khăn, nhất là với vụ việc xảy ra ngoài nhà trường hoặc trên mạng.
Khảo sát của Bộ GD-ĐT cuối năm 2025 còn đáng lo hơn. Với hơn 1 triệu học sinh, giáo viên và cán bộ quản lý được khảo sát, 71,25% học sinh dùng internet hằng ngày, và trong nhóm dưới 13 tuổi có 78,5% dùng mạng xã hội chưa đúng quy định về độ tuổi. Tỷ lệ dùng tài khoản bí mật tăng dần theo tuổi, lên tới 25,77% ở nhóm 17 tuổi, còn 41,24% học sinh nói không được cha mẹ giám sát hoạt động trực tuyến.
Ở phía người dạy, 63,94% học sinh muốn được học cách nhận diện AI và Deepfake nhưng chỉ 26,14% giáo viên có năng lực này, và chỉ 27% giáo viên nắm rõ Bộ Quy tắc ứng xử về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Học trò đang đi trước thầy trên chính sân chơi nguy hiểm nhất.
Tấm ảnh bị chỉnh sửa trong nhóm chat hôm nay rất có thể không còn là ảnh cắt dán vụng về. Với các ứng dụng AI miễn phí, khuôn mặt một học sinh có thể bị ghép vào bất kỳ khung hình nào, đủ thật để bạn bè tin và đủ nhanh để lan đi trước khi người lớn biết chuyện.
Về mặt pháp lý, hành vi đó không hề nằm trong vùng trống. Điều 32 bộ luật Dân sự 2015 khẳng định cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình và việc sử dụng hình ảnh phải được người đó đồng ý. Người bị xâm phạm có quyền yêu cầu tòa án buộc thu hồi, tiêu hủy, chấm dứt việc sử dụng hình ảnh và bồi thường thiệt hại. Điều 24 luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 đặt ra cơ chế riêng cho trẻ em, trong đó việc công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ từ đủ 7 tuổi phải có sự đồng ý của cả trẻ và người đại diện theo pháp luật. Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 yêu cầu âm thanh, hình ảnh, video do AI tạo ra phải được đánh dấu dễ nhận biết, nhất là khi mô phỏng ngoại hình, giọng nói của người thật, đồng thời nghiêm cấm dùng deepfake để lừa đảo hoặc vi phạm pháp luật.
Vấn đề vì thế không nằm ở chỗ thiếu luật mà là các em không biết khuôn mặt bạn mình là thứ được pháp luật bảo vệ. Các em càng không biết rằng khi người chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại, cha mẹ phải bồi thường toàn bộ, nghĩa là một trò đùa trong nhóm chat có thể trở thành món nợ của cả gia đình.
Khoảng trống lớn nhất nằm ở trách nhiệm của nhà trường
Khoản 5 điều 2 Nghị định 80/2017/NĐ-CP định nghĩa bạo lực học đường là các hành vi cố ý gây tổn hại thể chất, tinh thần của người học xảy ra trong cơ sở giáo dục hoặc lớp độc lập.
Điều 599 bộ luật Dân sự 2015 buộc trường học bồi thường khi người chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại trong thời gian trường trực tiếp quản lý, trừ khi trường chứng minh được mình không có lỗi trong quản lý.
Cả hai quy định được thiết kế cho thời mà bạo lực có địa chỉ và giờ giấc, tức là đúng những nơi camera có thể nhìn thấy. Nhưng bắt nạt trực tuyến thì không.
Những gì diễn ra ngoài giờ học, ngoài khuôn viên, rất khó quy vào định nghĩa của Nghị định 80. Nhưng nếu cuộc xô xát nổ ra trong sân trường vào đầu giờ học thì nó nằm trọn trong thời gian trường trực tiếp quản lý. Khi ấy, lập luận quen thuộc rằng nhà trường không biết mâu thuẫn trên mạng liệu còn đứng vững?
Điều này ngày càng khó. Chỉ thị 03/CT-TTg ngày 30.1.2026 của Thủ tướng xác định hiệu trưởng và người đứng đầu cơ sở giáo dục chịu trách nhiệm trực tiếp, toàn diện về an toàn trường học. Công văn 3147/BGDĐT-HSSV ngày 29.5.2026 yêu cầu nhà trường phát huy giáo viên chủ nhiệm, Đoàn, Đội và tổ tư vấn tâm lý để nắm bắt mâu thuẫn của học sinh ngay khi mới phát sinh trên lớp hoặc mạng xã hội. Khi văn bản chỉ đạo đã buộc nhà trường phải biết, việc không biết khó còn là căn cứ để chứng minh không có lỗi.
Nhưng dồn hết trách nhiệm cho nhà trường cũng không công bằng. Bộ GD-ĐT thừa nhận tư vấn học đường còn thiếu nhân lực chuyên trách, kinh phí và mạng lưới chuyển gửi, còn việc thanh tra các nền tảng số liên quan trực tiếp đến học sinh vẫn phụ thuộc cơ chế phối hợp liên ngành. Một giáo viên chủ nhiệm không có quyền buộc nền tảng gỡ ảnh, cũng không có công cụ truy nguồn một tài khoản phụ không ai biết chủ. Giao trách nhiệm mà không trao công cụ thì trách nhiệm ấy chỉ nằm trên giấy.
Cần là biến giáo dục pháp luật số thành một năng lực bắt buộc, có chuẩn đầu ra đo được theo từng cấp học và được dạy bằng tình huống thật
ảnh: Độc Lập
Giáo dục pháp luật số có nên trở thành môn kỹ năng sống mới?
Hiện nội dung an toàn số đã được tích hợp trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, môn tin học từ lớp 3 đến lớp 12 có nội dung về đạo đức, pháp luật và văn hóa trong môi trường số. Cả nước đã tổ chức hơn 14.200 buổi tuyên truyền kỹ năng ứng xử trên mạng cho khoảng 11,5 triệu học sinh, sinh viên, cùng khoảng 1.500 phiên tòa giả định ở các trường trung học phổ thông.
Con số rất lớn nhưng chính Bộ GD-ĐT cũng nhìn nhận nhiều hoạt động còn thiên về phong trào, việc kiểm tra đánh giá thiên về hồ sơ và lượt tham gia, chưa phản ánh đủ thay đổi về nhận thức và hành vi.
Trên thực tế, chúng ta không cần thêm một môn học có sách giáo khoa và điểm số để rồi học sinh học thuộc định nghĩa deepfake như học thuộc một điều luật. Cái cần là biến giáo dục pháp luật số thành một năng lực bắt buộc, có chuẩn đầu ra đo được theo từng cấp học và được dạy bằng tình huống thật. Học sinh lớp 6 phải hiểu ảnh của bạn không phải của mình. Học sinh lớp 9 phải biết lưu bằng chứng, báo cáo nền tảng và tìm người lớn khi bị ghép ảnh hay bị đe dọa. Học sinh lớp 12 phải nhận ra cuộc gọi video giả giọng người thân trước khi chuyển tiền. Đó mới là kỹ năng sống của thế hệ này.
Để làm được, có 3 việc cần làm ngay. Thứ nhất, khi sửa đổi hoặc thay thế Nghị định 80/2017, cần mở rộng khái niệm bạo lực học đường sang hành vi giữa người học trên không gian mạng có tác động trực tiếp đến môi trường giáo dục, kèm quy trình xử lý riêng từ lưu giữ chứng cứ, đề nghị gỡ nội dung đến phối hợp với công an.
Thứ hai, bồi dưỡng giáo viên phải đi trước dạy học sinh, bởi không thể giao việc dạy nhận diện deepfake cho một đội ngũ mà chỉ khoảng 1/4 có năng lực này.
Thứ ba, nhà trường phải làm gương về bảo vệ dữ liệu, từ việc xin đồng ý trước khi đăng ảnh học sinh đến việc giữ kín danh tính người tố giác.
Chúng ta đã quen dạy pháp luật bằng những buổi chào cờ, những tấm pano và những phiên tòa giả định. Nhưng học sinh hôm nay không học cách ứng xử ở sân trường trước rồi mới lên mạng. Các em học trên mạng trước, rồi mang những gì học được vào lớp.
Bình luận (0)