Văn kiện Hà Nội - cột mốc quan trọng trong xác thực di sản

Những câu chuyện bản địa và phổ quát

Nhiều đối thoại đã được các nước thành viên UNESCO nêu ra trong suốt 3 ngày thảo luận tại Hội nghị châu Á - Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực. Trong đó, các đại biểu nêu những câu chuyện riêng của địa phương, những mâu thuẫn có thể xảy ra khi giữ gìn di sản, giữ gìn tính xác thực của di sản. Từ đó, họ bày tỏ mong muốn có những quan điểm phù hợp về chính sách, được ghi dấu bằng một văn kiện cụ thể kèm theo chương trình hành động.

ẢNH: BTC

Một trong số đó, đại biểu Boldsaukhan Sambuum, Phó trưởng phái đoàn thường trực Mông Cổ tại UNESCO, chia sẻ về Orkhon ở miền Trung Mông Cổ. Ở đó, những dấu tích khảo cổ không còn nhiều, song người dân du mục vẫn sống đời sống chăn thả gia súc. 

"Những người chăn thả hôm nay cho thấy cách tồn tại di sản phi vật thể từ xưa vẫn còn đến giờ. Cũng có những ghi chép thành văn lẫn tri thức trong đó. Chúng ta cần phải kính trọng tri thức bản địa. Và dù dấu tích khảo cổ không nhiều, thung lũng vẫn thể hiện truyền thống sinh sống chăn thả là tính xác thực của nơi chốn đó", ông nói.

Đại biểu từ Bangladesh, bà Mahfuza Sultana, lại nêu câu chuyện của vùng đất nhiều sông quê mình. Ở đó, di sản Phật giáo không chỉ đơn thuần là vật chất mà còn là các quan hệ cộng đồng, tri thức. "Quá trình thẩm định di sản cần quan tâm hơn đến các nghệ nhân hơn là vật chất. Và điều này cần được đưa vào các hướng dẫn chứ không chỉ là đưa vào tuyên bố", bà nói.

Với VN, các trao đổi bàn tròn về tính xác thực và di sản cũng gợi mở cho những câu chuyện chính sách và thực hành di sản có thật. Chẳng hạn, có thể đưa ra quyết định gì để làm lợi cho cộng đồng khi các quy định về di sản không cho phép; việc chỉ tính đếm di sản vật thể (kiến trúc) liệu có ảnh hưởng tới công nhận di sản phi vật thể hay không… Theo đó, một hội quán Quảng Đông, sau khi bảo tồn xong đã bị bỏ không, cho tới khi Hà Nội đưa các hoạt động của lễ hội thiết kế sáng tạo vào. Sau đó, địa điểm này đã trở thành một trung tâm hoạt động văn hóa, được cộng đồng yêu thích…

Ảnh: Tư liệu EFEO

Văn kiện Hà Nội trong kết nối với văn kiện Nara, Nairobi

Sau khi Văn kiện Hà Nội về tính xác thực và di sản được thông qua ngày 30.9, ông Lazare Eloundou Assomo, Giám đốc Trung tâm di sản thế giới UNESCO, nói đây là cột mốc quan trọng đối với cam kết chung của cộng đồng quốc tế trong việc thực thi Công ước Di sản thế giới. Ông đánh giá đây là một góc nhìn rõ ràng với lập luận chặt chẽ và dấu ấn đậm nét của khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Theo ông Lazare Eloundou Assomo, ba khía cạnh quan trọng đã được nhận thức rõ. Thứ nhất, Văn kiện Nara đánh giá tính xác thực phải dựa trên bối cảnh văn hóa gắn liền với di sản. Thứ hai, Văn kiện Nairobi đã nhắc nhở tính xác thực không chỉ là vấn đề về vật chất, mà còn là vấn đề về các mối quan hệ: giữa con người, thiên nhiên, yếu tố tinh thần và địa điểm. Thứ ba, Văn kiện Hà Nội đã củng cố quan điểm từ Nairobi và đóng góp thêm một tiếng nói quan trọng vào cuộc thảo luận toàn cầu về tính xác thực vì tương lai của Công ước Di sản thế giới.

Phát biểu bế mạc, Thứ trưởng VH-TT-DL Hoàng Đạo Cương cho rằng hội nghị lần này, cùng với việc thông qua Văn kiện Hà Nội, đã đóng góp vào tri thức và góc nhìn vào tiến trình đối thoại về tính xác thực.

Cụ thể, thứ nhất, tính xác thực cần được nhận diện trong chính bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội của từng di sản dựa trên hệ thống bằng chứng, nguồn tư liệu và tri thức đáng tin cậy; tôn trọng sự đa dạng văn hóa trong việc nhận diện và xác định tính xác thực của di sản. 

Thứ hai, cần nhìn nhận tính xác thực của di sản trong mối quan hệ hữu cơ giữa các yếu tố vật thể và phi vật thể. 

Thứ ba, tính xác thực cần được nhận diện cùng với quá trình kế thừa và biến đổi của di sản, trong quá trình đó một số yếu tố có thể biến đổi để thích ứng, nhưng điều quan trọng nhất là phải bảo đảm sự biến đổi đó không làm mất đi giá trị nổi bật toàn cầu và thuộc tính cốt lõi truyền tải giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.

Cuối cùng, cộng đồng phải được coi là một chủ thể quan trọng trong quá trình nhận diện, quyết định và bảo vệ tính xác thực của di sản.

Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương cũng nêu ba định hướng hợp tác mà VN mong muốn được thực hiện cùng UNESCO và các quốc gia thành viên. Đó là tiếp tục đối thoại về tính xác thực trong những bối cảnh văn hóa khác nhau; tăng cường chia sẻ kinh nghiệm và tri thức, thúc đẩy các nghiên cứu so sánh, tăng đào tạo cho cán bộ quản lý, chuyên gia và cộng đồng. Đặc biệt, VN mong hợp tác chuyển hóa nghiên cứu đối thoại thành chính sách.